De valkenierswoning op Strijp

foto: Wim Pompen

In het najaar van 2001 is een oude boerderij aan het Kaetsvelt te
Leenderstrijp verkocht, nadat ze enkele jaren onbewoond was geweest. De
laatste bewoner was Giel Snoeks, een vrijgezel die kwam te overlijden. De
leegstand heeft de boerderij geen goed gedaan, en dat is heel jammer, het
betreft in cultuurhistorisch opzicht een bijzondere woning. De nieuwe
eigenaar (uit Heeze) zou de boerderij het liefst afbreken en herbouwen.
Naar zijn zeggen zoveel mogelijk in de oude verschijningsvorm, tenminste
aan de voorzijde, maar wel een stuk kleiner. Daartoe aangezet door
heemkundigen wil de gemeente Heeze-Leende het pand tot gemeentelijk
monument verklaren en niet zonder meer vergunning verlenen tot
afbraak.

Royaers

De boerderij staat bekend als ‘de valkenierswoning’ van Strijp, omdat
er vroeger de valkeniersfamilie Royaer(t)s gewoond heeft. Tot deze familie
behoorde ook Hermanus Royaers (1734-1806) die eind 1795 tot een van de 28
Representanten van het Volk van Bataafs Brabant gekozen werd. In 1796
vergaderde dat college op niet minder dan 200 dagen. Eerst in Breda, later
in Den Bosch. Volgens de notulen liet Royaers 43 keer verstek gaan. De
representanten ontvingen een salaris van zes gulden per dag. In Heemkronyk
nummer 2 van juni 1996 – het in principe viermaal per jaar verschijnende
blad van heemkundevereniging De heerlijkheid Heeze, Leende, Zesgehuchten
-  heeft oud-Leendenaar Sjaak de Waal als eindredacteur een zeer
uitvoerig en al even gedegen en taalkundig verzorgd artikel over deze
familie geschreven. Wij ontleenden er de gegevens aan voor deze
redactionele bijdrage.

Dagtaak

De Waal vond het onwaarschijnlijk dat Royaers destijds voor elke
vergadering van Leende naar Breda of Den Bosch op en neer gereisd is. De
vergaderingen hielden een dagtaak in en regelmatig moesten de
bijeenkomsten tot in de avonduren worden voortgezet. Gezien de
mogelijkheden van vervoer lijkt De Waals conclusie meer dan
waarschijnlijk. Sjaak de Waal: "Door zijn hoge aanwezigheidsgraad van
bijna 80% kan Royaers worden beschouwd als een volksvertegenwoordiger die
zijn verkiezing serieus nam."

Borgemeester en schepen

Gedurende het jaar 1785 had Hermanus Royaers al dienst gedaan als
borgemeester in Leende. Een borgemeester was beheerder van de
dorpsfinanciën. Royaers was dat voor de herdgang Strijperstraat. Leende
telde drie herdgangen: Leenderstraat, Oostrikkerstraat/Boschhoven en
Strijperstraat. We vinden dat vandaag de dag nog terug in het cijnsgeld!
In 1790 werd Hermanus Royaers schepen van Leende, wat hem tot een
plaatselijk bestuurder maakte. Schepenen namen ook deel aan de rechtspraak
en ze verrichten werkzaamheden op het gebied van het notariaat en de
weeskamer. De schepenen en de borgemeesters samen vormden de 'regenten'
van de plaats. Als deze regenten samen met de kerk- en armmeesters
optraden, sprak men van het 'corpus', dat 'corporele' vergaderingen
hield.

Municipaliteit

Toen Royaers eind 1795 volksvertegenwoordiger werd, hield hij op
schepen te zijn. Hij werd - niet zonder strubbelingen - opgevolgd door
Petrus Kemps. Royaers is maar één jaar representant geweest. Ze werden
allen voor twee jaar gekozen, maar na het eerste jaar moest de helft
aftreden. Wie dat waren werd bij loting - door twee Bossche wezen, een
katholiek en een hervorm kind! - bepaald. Royaers werd op 30 maart 1798
tot president van de municipaliteit van Leende gekozen. In die
hoedanigheid kreeg hij bemoeienis met de naasting of teruginbezitneming
van de kerk van Leende door de katholieken. Sinds de Vrede van Munster
(1648) was ook de Leendse kerk in handen geweest van de (zeven!)
protestanten (hervormden) in Leende. De Staatsregeling van 1798 maakte het
mogelijk dat de katholieken hun kerk tegen een redelijke vergoeding
terugkregen.

Valkenier

Zowel in Valkenswaard als Leenderstrijp kwamen valkeniersfamilies met
de naam Royers of Royaer(t)s voor. Een voorvader in rechte lijn van
representant Hermanus Royaers is Gijsbert Hendrik Royers. Deze woonde
omstreeks 1650 in Leenderstrijp. Schriftelijke bewijzen over verder in de
tijd teruggaande Leenderstrijpse voorouders van Gijsbert Royers heeft De
Waal niet aangetroffen. Behalve als valkenier voorzagen leden van dit
geslacht ook in hun onderhoud als leerlooier, schoenmaker, brouwer en
vermoedelijk ook als tapper (kastelein). Hermanus Royaers is op 21
november 1734 gedoopt in de Leendse schuurkerk. Hij was het zesde van de
negen kinderen die het gezin van Frans Royaers en Catharina van Weerden
telde, vijf meisjes en vier jongens. Het oudste kind was op 4 mei 1723
gedoopt, het jongste op 23 december 1741. Alleen van Jacob Royaers, een
oudere broer van Hermanus, is bekend dat hij het beroep van valkenier
uitoefende, zoals ook zijn vader Frans Royaers valkenier was geweest.
Onder meer voor de landgraaf van Hessen-Darmstadt, in de tegenwoordige
Duitse deelstaat Hessen. Jacob Royaers woonde in 1785 bij de hertog van
Beieren.

Onnozel

In het gezin van Frans en Catharina Royaers woonde ook Adam Royaers,
een broer van Frans. Deze was echter 'innocent' of 'kranksinnig'. Hij was
echter niet zo onnozel dat hij ervan beschuldigd werd in 1738 bij Anna de
Leeuw uit Someren een kind te hebben verwekt. Anna was dienstmeid bij
Frans Bijnen op Leenderstrijp. Het kind werd op 24 juni 1739 geboren. De
pro-Deo advocaat van Anna van Someren eiste schadevergoeding: 300 gulden
voor 'reparatie van eere en defloratie (ontmaagding)', 50 gulden voor
kraamkosten en 6 gulden per maand als alimentatie. Anna of haar familie
hadden er wellicht weet van dat er bij de familie Royaers wat te halen
viel! Door zijn onnozelheid kon Adam Royaers echter geen eed afleggen op
zijn eventuele onschuld. Zijn broer Frans heeft diep in de buidel moeten
tasten voor Adams gedrag. Adam moest elk jaar aan Frans 60 gulden betalen
voor kost en inwoning. Na het incident met de dienstmeid hebben zijn
voogden Adam ondergebracht in een 'secuure plaetze', bij de Sellebroeders
tot Hasselt. Tot 14 april 1741 is hij daar gebleven. De verblijfskosten
liepen echter zo hoog op dat Adam daarna bij zijn broer Christaen in
Waalre is gaan wonen. Voor ruim 81 gulden per jaar. Hij heeft daar zeker
vijf jaar gewoond.

Schoenmaker

Hermanus Royaers is al op 21-jarige leeftijd in het buitenland zijn
kost gaan verdienen. Hij ging samen met Hendrikus Martines. Op 21 februari
1756 verleenden de schepenen van de heerlijkheid Heeze, Leende,
Zesgehuchten daarvoor aan de twee een bewijs van goed gedrag. Tegenwoordig
zouden we spreken van een paspoort. Beide jongemannen had dat bewijs
gevraagd omdat ze van plan waren naar Parijs en/of andere plaatsen te
reizen teneinde daar hun handwerk als schoenmaker te kunnen
uitoefenen.

Huizenlijst

Volgens de huizenlijsten van Leende woonde vader Frans Royaers in 1771
nog op Strijp en is hij in de periode tussen 1771 en '76 waarschijnlijk
buiten Leende overleden. De buren op Strijp waren de weduwe van Hendrik
Thijssen (haar woning was eigendom van Hendrik Clercx) en de kinderen van
Gerardus Coolen.

Vrijgezel

Hermanus Royaers bleef net als zijn broer Jintis (Hyacinthus)
vrijgezel. Zij zijn na de dood van hun vader in het ouderlijk huis (aan
wat nu dus de Zaalstraat heet) blijven wonen. Waarschijnlijk samen met hun
ongetrouwde zus Joanna Catharina Royaers. Jintis overleed in 1785. In de
akte van verdeling van Jintis' nalatenschap, opgemaakt op 9 februari 1785,
wordt Joanna 'bejaarde dogter' genoemd. In de huizenlijst van 1798 wordt
alleen Hermanus Royaers nog als eigenaar en bewoner van het huis
opgevoerd. Huizenlijsten werden elke vijf jaar opgemaakt. In 1785 erfde
Hermanus de helft van het huis met brouwerij, een familiebedrijf.

Brouwerij

De brouwerij was in de familie gekomen door de grootmoeder van
Hermanus. Bij een erfdeling op 16 november 1688 had zij de brouwerij
gekregen van haar ouders, Frans Pompen (zoon van Joannes Pompen, geboren
rond 1620 in Leende en aldaar overleden op 22 juli 1675) en Elisabeth
Raessen, dochter van Gerardus Raessen en Antonia. Frans en Elisabeth waren
op 10 februari 1652 met elkaar getrouwd. Pompen was in die tijd ook
borgemeester in Leende. (Voor meer informatie over de Pompens zie het in
1995 uitgegeven boek ‘Pompen, vrome ende eerlycke luyden’. In de
jaren vijftig van de 18de eeuw betaalde Frans Royaers de hoogste
verbruiksbelasting (imposten) op levens- en genotmiddelen op Strijp. Het
betrof de verkoop van bier en jenever. De zonen Hyacinthus en Hermanus
Royaers hebben na de dood van hun vader de brouwerij en/of tapperij
voortgezet, Ze werden in de kohieren soms aangeduid als 'de twee kinderen
van Frans Royaers'.

Vooraanstaand

Verschillende leden van de familie Royaers waren getrouwd met of
verwant aan leden van vooraanstaande of rijke plaatselijke families. De
Waal noemt: Van Asten, Bijnen, Bluyssen (voorouders van de voormalige
Bossche bisschop), Van Engelen (teuten), Koppens, Notten, Pompen en
Vogel(s). Royaers'en namen ook deel aan het verenigingsleven van Strijp.
Ze sloten zich bijvoorbeeld aan bij het Sint Jansgilde. Frans Royaers was
rond 1719 gildebroeder en in 1737 was hij kapitein van het Strijper gilde.
Hermanus werd rond 1754 gildebroeder en omstreeks 1766 kapitein. Hij was
toen blijkbaar terug van zijn buitenlands avontuur!

Rijkdom

De Leendse familie Royaers was rijk. Dat blijkt niet alleen uit de
geldbedragen die ze uitleende, maar ook uit het borgemeesterschap dat
verschillende familieleden uitoefenden. Ieder jaar werd voor elke herdgang
een borgemeester benoemd. Die waren verantwoordelijk en hoofdelijk
aansprakelijk voor het beheer van de dorpsgelden. Ze stonden 'borg'. Voor
deze functie kwamen natuurlijk niet de armsten van het dorp in aanmerking.
Ook uit de kohieren van de personele omslag kan de financiële positie van
de familie worden afgeleid.

Personele omslag

De personele omslag was een progressieve belasting voor de gebruikers
van woningen, stallen, landerijen en dergelijke. Over het jaar 1773/4
waren de hoogstaangeslagenen van Leende, met kleine onderlinge
verschillen: 1.Wouter van Asten (Leenderstraat), 2.Wilhelmus Coppens
molenaar en Arnoldus Hoeben (beiden Strijperstraat), 4.Frans Royaers
(Strijperstraat) en 5.Adriaan Pompen (Leenderstraat). Het dorp telde in
dat belastingjaar (dat inging op 11 november, Sint Maarten) 315
aangeslagenen voor de personele omslag, verdeeld over de buurtschappen:
Leenderstraat (118), Strijp (87), Oostrik (81), Boschhoven (21) en
Bruggerhuizen (8).

Een kwarteeuw later is het belastingbeeld heel anders! In 1798 waren er
293 belastingplichtigen, van hen 109 in de Leenderstraat, 73 op Strijp, 82
in Oostrik, 21 op Boschhoven en 8 op Bruggerhuizen (Leender Brug). De
'top' bestond toen uit: 1.weduwe Peter Jacob Maas, 2.Adriaan Pompen en de
heremijten van de Achelse Kluis (vanwege hun huishouden op De Hoef),
4.Wouter Jan van Asten en Willem de Louwere, 6.Hermanus Royaers en negen
anderen met een even hoge aanslag.

Landmeter

Hermanus Royaers is op 3 juni 1806 in Leende overleden en op 7 juni
begraven. Hij liet geen testament na. Zijn zus Helena Catharina, de vrouw
van Peter van Dijk, was de enige erfgename. Peter en Helena van Dijk
hadden een zoon die veel bekendheid kreeg: Hyacinthus van Dijk
(1786-1851). Hyacinthus werd een bekwaam en bekend landmeter en later
(1840-1851) burgemeester van zijn geboorte- en woonplaats Leende.
Hyacinthus van Dijk had zijn voornaam zeer waarschijnlijk te danken aan
zijn oom Jintis Royaers.

Taxatie

Op verzoek van Peter van Dijk werden de onroerende goederen van
Hermanus Royaers op 25 november 1806 getaxeerd door schout en schepenen
van Leende. Deze schatting is de laatste geweest in het protocol van
taxatie van onroerende goederen voor de heffing op de twintigste penning.
De taxatie was nodig in verband met de belasting op de collaterale
successie: als de erfenis overgaat op een zijtak in de familie. De waarde
werd getaxeerd op 1382 gulden, het hoogste geschatte bedrag in het
register dat met 20 april 1798 begint. Het bezit van Hermanus staat daarin
uitvoerig gespecificeerd, de opsomming beslaat negen bladzijden. In de
periode 1798-1806 blijkt de waarde van het onroerend goed van de helft van
de eigenaren - volgens de schatting voor de collaterale successie -
gemiddeld nog geen 100 gulden per eigenaar te zijn geweest. De hoogste
taxatie betrof de goederen van Jan van der Heide (1237 gulden, 13 stuivers
en 2 penningen in 1802), Wouter van Gerwen uit Heeze (1283 gulden, 15
stuivers in 1801) en Hermanus Royaers (1382 gulden in 1806).

Aanzien

Het is niet goed vast te stellen waarom Hermanus Royaers in 1795
gekozen werd tot provisioneel representant. Misschien om zijn
bestuurservaring, welgesteldheid en aanzien in het district van zijn
geboorteplaats. Om die redenen was hij wellicht ook schepen geworden,
evenals winkelier, landbouwer, voerman en tapper Hermanus Royaers behoorde
met Adriaan Pompen tot de bovenlaag (upper ten) van de plaatselijke
bevolking. Voor de kiezers bleek de 61-jarige katholieke vrijgezel Royaers
een acceptabele kandidaat. Grote politieke aspiraties op gewestelijk of
nationaal niveau zal hij zeker niet gekoesterd hebben. De Waal: "Voor hem
geldt dezelfde conclusie als voor het merendeel van de (Provisionele)
Representanten van het Volk van Bataafs Brabant, namelijk dat zij zich
alleen in de bewogen periode 1795/6 manifesteerden, om daarna voorgoed
naar huis en haard terug te keren."

Adriaan Pompen

Adriaan Pompen was een zoon van Adriaan Pompen en Catharina ’s Vossen.
Hij werd gedoopt te Leende op 25 februari 1745 en trouwde op 4 augustus
1771 met Anna Dimphna van Engelen. Zij was een dochter van Wilhelmus Goort
van Engelen en Alegonda Mansvelt, werd gedoopt 16 april 1752 te Leende en
stierf aldaar op 13 oktober 1833. Ook Adriaan Pompen was in 1795 heel even
gecommitteerde ter vergadering van provisionele representanten van het
volk van Bataafs Braband in Den Bosch, als afgevaardigde van het kwartier
van Peelland. Pompen werd ook grootgrondbezitter. Op 16 maart 1798 kocht
hij van de abdij van Averbode (B) al de goederen die deze abdij bezat in
Sterksel (nu een van de drie kerkdorpen van de gemeente Heeze-Leende).
Door het uitbreken van de Franse Revolutie was de abdij in 1795 opgeheven.
Pompen kocht in Sterksel vijf pachthoeven met bijbehorende
landbouwgronden, heidevelden, moerassen, bossen en dreven, voor de som van
10.000 gulden.

Sterksel

Schepen en municipaliteitslid Adriaan Pompen verlegde zijn
belangstelling naar het naburige Sterksel, waar hij in 1798 alle hoeven en
landerijen opkocht. Schepen Royaers kwam in hetzelfde jaar als president
van de municipaliteit aan het hoofd van het dorpsbestuur van Leende te
staan. Hij bleef tot drie jaar voor zijn dood bestuurlijk actief in
Leende. Geen teken (straatnaam of wat dan ook) herinnert nog aan deze
voormalige Leendenaar. Dat geldt al evenzeer voor Adriaan Pompen. (w).

Zoeken: Digitaal Dorp Leende
Pareltje Geschiedenis

Snel naar:
Pareltje Met Lau op Sjauw Toeristische informatie
Leenderbos
De langste
fiets Jaarmarkt Philharmonie CD Groot Linds dictee Kerk van Leende Philharmonie 150 jaar
Genealogie Geschiedenis Leende Geschiedenis: Branden in Leende Geschiedenis: Bouw van de Kerk van Leende
Geschiedenis: De Molen van Leende
Geschiedenis onderwijs in Leende
Geschiedenis 2e Wereldoorlog in Leende
Geschiedenis strohulzenfabriek in
Leende Homepage

© http://www.leende.net/ 1995-2003, Webdesign en redactie: Toine Kuiper